
چی؟کجا؟چرا؟
ماهیها چه جور موجوداتی هستند؟
۱۸ فروردین ۱۴۰۵24:41فصل 3
پخش اپیزود
ماهیها چه جور موجوداتی هستند؟
متن کامل اپیزود
سلام بچهها سلام بزرگا. منم صاد اومدم یه چیزی بگم و برم. چند وقتی هست که ما اپیزود جدید منتشر نکرده بودیم. چون یه سری از دوستامون توی ایران نمیتونستن اپیزودهای جدید ما رو گوش بدن. اما دلمون برای همه تون حسابی تنگ شده، برای همین فکر کردیم راهی پیدا کنیم که بچههای بیشتری در ایران بتونند پادکستهای ما رو گوش بدن. ما بیشتر اپیزودهای پادکستهای مختلف داروگ رو روی پلتفرم شنوتو که از داخل ایران هم بهش دسترسی هست منتشر کردیم. همهی اپیزودهای چی؟کجا؟چرا؟ همهی اپیزودهای پادکست سوال های یهویی و همهی اپیزودهای پادکست سیارهی کلمپه اونجا هستند. الآن هم شروع کردیم به انتشار اپیزودهای پادکست لوچیستان. بزرگترهایی که الآن دارید این پادکست رو گوش میدید، اگر خانوادههایی رو در ایران میشناسید که مثل شما شنوندهی پادکستهای داروگ هستند، خواهش میکنیم اگه باهاشون صحبت کردید بهشون اطلاع بدید. اگر اسم هر کدوم از پادکستهای داروگ رو در شنوتو سرچ کنند میتونند به آن گوش بدن. اگر هم میتونین لینک پادکستهای ما رو براشون بفرستین، ما اون لینکها رو در توضیحات همین پادکست گذاشتیم تا کپی کنین و براشون بفرستید. امیدوارم بتونیم با هم اندکی شادی و آرامش به بچههای ایران هدیه بدیم.
دنا: سلام من دنا هستم.
رها: من هم رها هستم و سلام.
دنا و رها:شما دارین به پادکست چی؟کجا؟چرا؟گوش می کنین.
{موسیقی}
رها: بچهها امروز ما میخوایم یه کار باحال بکنیم.
دنا: ما میخواهیم یه قصه براتون تعریف کنیم، قصهای که به موضوع پادکست ما ربط داره.
رها: خب آمادهاید؟
{موسیقی}
دنا:روزیروزگاری، در یک آبگیر آرام، دور از آدمها، سه تا ماهی با هم زندگی میکردن.
رها:یکی از اونا خیلی زبر و زرنگ بود. دومی اونقدری تند و تیز نبود اما کلهاش خوب کار میکرد. سومی اما بر عکس اینها کلا کمحواس بود و فقط به فکر خوردن و خوابیدن.
دنا: یک روز، دو تا ماهیگیر از کنار آبگیر رد میشدند. وایسادن و یه نگاهی به آبگیر و سه تا ماهی گندهی توش انداختن و گفتند:«چه آبگیر خوبی! فردا میآییم و با تور، هر سه ماهی رو میگیریم.»
رها: ماهیها این حرف را شنیدند. ماهی اولیه که خیلی تند و تیز بود، گفت: « بهتره که تا وقت دارم و تا ماهیگیرها برنگشتن فرار کنم.» گشت و راه خروج آبگیر رو پیدا کرد و خیز برداشت و تند و سریع پرید و خودش رو به رودخونه رسوند و فرار کرد.
دنا: اون دوتا ماهی دیگه گفتند« اوه کو تا فردا. اصلا شاید نیومدن. شاید یه کاری براشون پیش اومد. ما این همه غذاهای خوشمزهی این آبگیر رو ول کنیم کجا بریم؟ تازه از کجا معلوم شاید جاهای دیگه هم ماهیگیرها باشن.» برای همین بیخیال شدن و به غذا خوردنشون ادامه دادن.
رها: فردا شد و ماهیگیرها برگشتن و تا دیدن یکی از ماهیها کم شده برای اینکه اون دوتای دیگه فرار نکنن سریع راه آبگیر رو بستن و آماده شدن که تورشون رو بندازن و ماهیها رو بگیرن. ماهی دومی که تیز و سریع نبود اما کلهاش خوب کار میکرد گفت«ای کاش زودتر تصمیم میگرفتم…ولی هنوز هم وقت دارم، باید فکر کنم، شاید راهی باشه. وقتی زورمون به دشمن نمیرسد، باید بیشتر فکر کنیم و خلاقتر باشیم.»
دنا: بچهها فکر میکنین چی کار کرد؟ ماهی دوم خودش رو به مردن زد. اومد روی آب و ادای مردن در آورد. ماهیگیر هم گفت « ای بابا این یکی هم که مرده!» از روی آب برش داشت و انداختش اون طرف آبگیر. ماهی هم تا دید حواس ماهیگیرها پرته تقلا کرد و اینور اونور شد و خودش رو رسوند به رودخونه و در رفت.
رها: موند ماهی سوم که نه تند و سریع بود نه فکری به کلهاش اومد. ماهیگیرها هم تورشون رو انداختن و گیرش انداختن و بردن خونهشون و باهاش سبزیپلو ماهی درست کردن.
دنا: البته سبزیپلو ماهیش رو توی کتابش ننوشته رها.
رها: میدونم شوخی کردم. بچهها این قصه یه بازنویسی از داستان حکایت سه ماهی بود که از کتاب کلیله و دمنه براتون تعریفش کردیم. حالا فکر میکنین قسمت امروز دربارهی چیه؟
{صدای شیپور}
گوینده: این شما و این سوال باحال این برنامه.
دنا و رها: ماهیها چهجور موجوداتیان؟
{موسیقی}
رها: دنا موافقی که مسابقهی حقایق شگفتانگیز رو اجرا کنیم.
دنا: معلومه که موافقم.
{موسیقی}
گوینده: حقایق شگفتانگیز
{افکت}
دنا: ماهیها چند ساله که روی زمین هستند. یک: بیش از ۵۰ میلیون سال دو :بیش از ۲۵۰ میلیون سال سه: بیش از ۳۵۰ میلیون سال و چهار بیش از ۴۵۰ میلیون سال.
رها: من میگم گزینهی دو یعنی بیش از ۲۵۰ میلیون سال
دنا: متاسفم غلط گفتی ماهیها بیشتر۴۵۰ از میلیون ساله که روی زمین هستند.
رها: اوه! بیشتر از چهارصد و پنجاه میلیون سال؟!! حالا نوبت منه نوبت منه. چند نوع ماهی روی زمین هست. یک: ۱۵ هزار نوع. دو:۲۵ هزار نوع. سه: ۳۵ هزار نوع. چهار: صد هزار نوع
دنا:حتما اینم بیشترینه. صد هزار نوع.
رها: متاسفم تو هم اشتباه گفتی. روی زمین بیش از ۳۵ هزار نوع ماهی هست. امروز روز شانس ما نیست دنا .
دنا: چرا نیست؟ خب همین الان دو تا چیز جدید یاد گرفتیم دیگه! و داریم چیزهایی رو که یاد گرفتیم به بچهها هم میگیم!
رها: اوه! اینطوری بهش فکر نکرده بودم. حالا بگو ببینیم. تو درباره ماهیها چی میدونی به بچهها بگی؟
دنا: بچهها ماهیها اندازههای مختلفی دارند. بزرگترین ماهی حدود ۱۲ متره و اسمش کوسهنهنگ یا Whale shark است که البته نه نهنگه نه کوسه. بلکه یه ماهی گندهی گنده است که غذاش هم پلانکتونه.
رها: بچهها شاید فکر کنین که ماهیهای بزرگتری هم هست. مثلا نهنگ آبی که بزرگتره. ولی باید حواسمون باشه که نهنگها ماهی نیستن بلکه پستاندارن. اونها آبشش ندارند و نمیتونن زیر آب نفس بکشن و برای نفس گرفتن باید بیان روی آب.
دنا: بله، ماهیها سه ویژگی مهم دارند. اول، ستون فقرات دارند. یعنی از گروه مهرهداران هستند و یه ستون استخوانی توی پشتشون دارند. دوم، با آبشش نفس میکشند. نه با ریه. سوم، باله دارند. و بیشترشون فلس دارند که تمام بدنشون رو میپوشونه.
رها: ماهیها به سه گروه اصلی تقسیم میشن: ماهیهای استخوانی مثل ماهی کپور که استخوانهای سخت دارن.
دنا: گروه دوم ماهیهای غضروفی مثل کوسه و سفره ماهی که به جای استخوان، غضروف دارند. غضروف همون چیزیه که گوش و بینی ما رو میسازه، یه کم نرم و انعطافپذیره!
دنا: و گروه سوم ماهیهای بدون فک هستن که فک ندارن و با یه دهان گرد و مکنده به غذا میچسبن. ماهیها حیوانات خونسردی هستند. این یعنی دمای بدنشون با دمای آب اطرافشون تغییر میکنه. اگه آب سرد باشه، بدنشون سرد میشه و اگه آب گرم باشه، بدنشون گرم میشه. تازه شکل بدن ماهیها طوری طراحی شده که به اونها کمک میکنه توی آب راحت حرکت کنن.
دنا: بدنشون معمولاً کشیده و باریکه و از دو طرف پهنه که بهش میگیم «دوکی شکل». این شکل باعث میشه ماهی بتونه با سرعت و چابکی توی آب شنا کنه.ماهیها بالههای مختلفی دارند که هرکدوم کار خاصی انجام میدن. بالهی پشتی برای تعادل، بالههای سینهای برای هدایت و چرخش، بالهی دُمی برای حرکت به جلو و بالههای شکمی برای تعادل و ترمز. درست مثل قطعات مختلف یه هواپیما که هرکدوم وظیفهی خاصی دارند.
رها: ماهیها هم مثل انسانها، حسهای مختلفی دارند. اونها میتونند ببینند، بشنوند، بو بکشند، مزه بچشند و لمس کنند. بعضی از ماهیها حتی میتونند جریانهای الکتریکی رو حس کنند.
دنا: خب حالا که یه کم ماهیها رو بیشتر شناختیم، بیاین سوالهای شما دربارهی ماهیها رو گوش بدیم.
{موسیقی}
آقای پی: سلام بچهها منم آقای پی. قبل از اینکه برگردیم پیش دنا و رها سوالهای شما دربارهی ماهیها رو بشنویم میخوام به سوال یهویی سید رضا از لار جواب بدم که از ما پرسیده بود چرا با بال میشه پرواز کرد ولی با دست نمیشه؟ رضا سوال خیلی باحالی پرسیدی. من فکر میکنم منظورت از بال، بال پرندههاست. به چند دلیل با اون بال میشه پرواز کرد. اول اینکه سطح بال پرندهها نسبت به بدنشون خیلی پهنتره و برای همین باد ازش رد نمیشه. همینطور استخون پرندهها خیلی سبکتر از استخون دست آدمها است برای همین وزن پرندهها سبکتره. ماهیچههای سینه پرندهها هم خیلی قویه طوری که میتونن مرتب بال بزنن. مثل یه موتور قوی که اونها رو به سمت جلو میبره. شکل بالها هم طوریه که باعث میشه فشار هوا به پرواز پرندهها کمک کنه. برای همین پرندهها میتونند با بالشون پرواز کنند اما آدمها نمیتونند با دستشون پرواز کنند. خب این هم سوال یهویی رضا. حالا برگردیم ببینیم سوالهای بچهها دربارهی ماهیها چیه.
{موسیقی}
همتا: ماهیا کجا به دنیا می آن.
نیوان: ماهی چه جوری به وجود میاد.
رها: بچهها، بیشتر ماهیها از تخم به دنیا میآن. ماهی مادر تخمهای کوچولو میگذاره که یا توی آب شناورن یا به سنگ و گیاه میچسبن. به این نوع ماهیها میگیم تخمگذار.
دنا: تعداد تخمهای ماهیهای تخمگذار فرق میکنه. بعضی ماهیها فقط چند تا تخم میگذارن و مراقبشون هستنن. بعضیها مثل کپور، میلیونها تخم میگذارن. چون ممکنه خیلی از تخمها از بین برن، ماهی مادر زیاد تخم زیاد میگذاره تا خیالش راحت باشه!
رها: بعدش ماهی نر، مایعی رو که توش اسپرم داره توی آب پخش میکنه. اسپرمها میرسن به تخمها و باعث میشن تخمها زنده بشن و کمکم شروع کنن به رشد کردن. به این مرحله میگیم «بارور شدن». بعد از چند روز یا چند هفته، تخمها باز میشن و از توشون ماهیهای کوچولو، یعنی بچهماهیها، بیرون میآیند.
دنا: اما بعضی ماهیها مثل بعضی از کوسهها، بچهها را زنده به دنیا میآورند. در این حالت بچهماهی داخل بدن مادر رشد میکند.
رها: یک نوع دیگر هم هست دنا؛ بعضی ماهیها تخم میگذارند، اما تخمها داخل بدن مادر رشد میکنند و بعد بچهماهی به دنیا میآد.
دنا: بچهماهیها اول یه «کیسهی زرده» با خودشون دارن. این کیسه غذای روزهای اولشونه. وقتی کیسهی زرده تموم میشه، دیگه میرن سراغ غذاهای خیلی ریز، مثل پلانکتونها.
رها: خب دنا، بریم بازم سوال گوش بدیم؟
دنا: بریم!
دیاکو: چرا ماهی ها بیرون آب می میرن.
برنا: چرا ماهیا وقتی بیرون از آبن خفه می شن. توی آب خفه نمیشن.
باران جعفرزاده: کشف: ماهی ها وقتی از آب میان بیرون تکون میخورن.
دنا: دیاکو، برنا و باران یه سؤال خیلی مهم پرسیدن: چرا ماهیها وقتی از آب بیرون میافتن، خفه میشن؟
رها: این یکی از فرقهای خیلی مهم ماهیها با ما آدماست. ما با ریه نفس میکشیم و اکسیژن رو از هوا میگیریم، ولی ماهیها ریه ندارن. اونا یه عضو مخصوص دارن به اسم آبشش.
دنا: آبشش از رشتههای خیلی نازک ساخته شدن که پر از رگهای خونیان. ماهی آب رو از دهنش میکشه تو، آب از روی آبشش رد میشه و آبشش اکسیژنِ داخل آب رو میگیرن و میفرستن توی خون.
رها: همزمان، گازِ کربندیاکسید از خون ماهی میاد بیرون و میره توی آب، و بعد آب از کنار آبشش خارج میشه.
دنا: وقتی ماهی از آب بیرون میاد. اونوقت دیگه آبی نیست که اکسیژن داشته باشه، تازه رشتههای آبشش هم خشک میشن و به هم میچسبن، پس درست کار نمیکنن.
رها: تقریباً مثل وقتی که ما سرمون رو ببریم زیر آب؛ هر کاری کنیم نمیتونیم نفس بکشیم.
دنا: برای همین ماهی شروع میکنه به شدید تکان خوردن. این تقلا واکنش بقاست؛ یعنی ماهی داره تلاش میکنه دوباره برگرده توی آب و زنده بمونه.
رها: پس بچهها، اگه یه ماهی رو از آکواریوم یا رودخونه بیرون بیارید، خیلی زود خفه میشه. باید سریع و با دقت برش گردونید توی آب. ماهیها فقط توی آب میتونن درست نفس بکشن و زنده بمونن. بریم بقیه سوالها رو هم پخش کنیم.
نامی: چرا ماهیا خار دارن. ممکنه ببُرَن بمیرن
اهورا: ماهیا چرا توی آب باید خار داشته باشن.
دنا: اول از همه بچهها، میدونستید که همهی ماهیها خار ندارن؟
رها: وقتی میگیم «ماهی خار داره»، معمولاً دو تا چیز مختلف منظورمونه. یکی استخونهای ریزیه که داخل بدن ماهیه و کمک میکنه بدنش شکلش رو نگه داره.
دنا: اما یه نوع دیگه هم هست؛ خارهای تیز روی بعضی بالهها. این خارها برای دفاعن، یعنی کمک میکنن شکارچی نتونه راحت ماهی رو بخوره.
رها: بعضی ماهیها حتی خار سمی هم دارن، مثل شیرماهی. این خارها خیلی دردناکان و فقط برای محافظت از خود ماهی استفاده میشن، نه برای حمله.
دنا: نگران نباشید، خودِ ماهیها با خارهاشون زخمی نمیشن. چون بلدند چطور حرکت کنن و میدونن کی و کجا از خارهاشون استفاده کنن.
امیرحسین: چرا توی چشم ماهی آب نمی ره.
دنا: راستش امیرحسین، آب میره. اما براشون مشکلی پیش نمییاد.
رها: چشم ماهیها طوری ساخته شده که همیشه توی آب باشه. اونها پلک ندارند که چشمهاشون رو ببندن، پس همیشه چشمهاشون بازه و با آب در تماسه.
دنا: چشم ماهیها یه لایهی محافظ ویژه و شفافی داره که اجازه نمیده آب بهشون آسیب بزنه. این لایه مثل یه روکش محافظ عمل میکنه.
رها: تازه، چون چشم ماهی همیشه توی آب خیسه، نیازی به اشک ندارن. ما انسانها اشک داریم تا چشممون رو مرطوب و تمیز نگه داره و از خشک شدن چشم جلوگیری کنه. اما ماهیها که توی آبن، پس اشک لازم ندارند. آب خودش کار اشک رو انجام میده.
دنا: جالبه بدونید که شکل چشم ماهیها هم با ما فرق داره. عدسی چشم ماهیها گردتر و برجستهتره، چون نور توی آب مثل بیرون آب نیست و چشم ماهی برای واضح دیدن باید شکل متفاوتی داشته باشه. بعضی ماهیها که توی اعماق تاریک اقیانوس زندگی میکنن، چشمهای خیلی بزرگی دارن تا بتونند توی تاریکی ببینن. خب بریم ببینیم دیگه بچهها چه چیزهایی رو دوست دارن درباره ماهیها بدونن؟
موژان: چرا ماهیا می خوابن یا نمی خوابن.
موژان: چرا ماهیا نمیخوابن.
لارا: ماهیها میخوابن یا نه.
زینب: ماهیا شب می خوابن یا نه.
رز رحمانی: درباره ماهی قرمزا/ آیا شبا ماهیا میخوابن یا نه.
آرنیکا: چرا وقتی ماهیا میخوابن چشاشون بازه.
رها: جواب کوتاه: بله، ماهیها میخوابند. اما خواب ماهیها خیلی فرق داره با خواب ما.
دنا: ماهیها پلک ندارند، پس نمیتونند چشمهاشون رو ببندند. به همین خاطر وقتی میخوابند، چشمهاشون باز میمونه. این همون چیزیه که آرنیکا سوال کرده بود. پس اگه به آکواریوم نگاه کنید و ماهی رو بیحرکت دیدید، نترسید، شاید خوابیده.
رها: وقتی ماهی میخوابه، معمولاً یه جای آروم و امن پیدا میکنه. ممکنه بره زیر یه سنگ، توی یه غار کوچولو، یا بین گیاههای آبی. حرکتش خیلی کم میشه و فقط کمی بالههاش رو تکون میده تا سر جاش بمونه و با جریان آب پرت نشه.
دنا: بعضی ماهیها شب میخوابند و بعضیها روز. ماهیهایی که شب بیدارند، معمولاً شکارچی شبانه هستند و دوست دارند توی تاریکی شکار کنند.
رها: یه نکتهی خیلی جالب: بعضی ماهیها مثل ماهیهای طوطی، شب یه پوشش ژلهای و لزج دور خودشون میسازن. این پوشش مثل یه کیسه خواب عمل میکنه و از ماهی در برابر شکارچیهای شبانه محافظت میکنه. صبح که بیدار میشن، این پوشش رو پاره میکنند و بیرون میان.
دنا: ماهیهای قرمز آکواریومی هم میخوابند. اگه دقت کنید، شب وقتی چراغ خاموشه، ماهیهای قرمز توی ته آکواریوم بیحرکت میشن و فقط کمی تکون میخورند. اونا دارند میخوابند، فقط با چشمای باز. باز هم سوال هست رها؟
رها: بله بله.
آیناز: ماهیا توی دریا حرف میزنن. چرا ما صداشون رو نمیشنویم.
دنا: بله، خیلی از ماهیها صدا تولید میکنند و با هم ارتباط برقرار میکنند. اما نه مثل ما که حرف میزنیم. اونها صداهای مختلفی مثل غُرغُر، کلیک، سوت، جیرجیر و حتی جیغ تولید میکنند.
رها: ماهیها این صداها رو با روشهای مختلفی درمیآرن: بعضیها استخوانهاشون رو به هم میمالند و صدا میسازند. بعضیها از یه کیسهی هوایی که توی بدنشون هست استفاده میکنند و اون رو میلرزونند تا صدا دربیاره. بعضیها هم با بالههاشون یا دندونهاشون صدا میسازند.
دنا: اما چرا ما نمیشنویم. چند تا دلیل داره: اول اینکه صداهای ماهیها معمولاً خیلی آروم هستند. دوم اینکه ما معمولاً بالای آب هستیم و صدا وقتی از آب به هوا میره، خیلی ضعیف میشه. برای شنیدن صدای ماهیها باید گوشمون رو زیر آب ببریم یا از دستگاههای ویژهای به نام «هیدروفون» استفاده کنیم که صداهای زیر آب رو ضبط میکنند.
رها: تازه بعضی از این صداها فرکانسی دارند که گوش انسان نمیتونه بشنوه.
دنا: دانشمندان با دستگاههای ویژه صدای ماهیها رو ضبط کردند و فهمیدند که دریا و رودخونهها خیلی پر سر و صدا هستند. ماهیها با این صداها به هم خطر رو اطلاع میدن، همدیگه رو صدا میزنند، در زمان جفتگیری با هم ارتباط برقرار میکنند و حتی قلمرو خودشون رو مشخص میکنند.
رها: یه ماهی به نام «ماهی ضامن» یا Midshipman Fish وجود داره که صدای زمزمه و آوازگونهای تولید میکنه که شبها آنقدر بلنده که آدمهای ساحل نشین گاهی صداش رو میشنوند و فکر میکنند موتور قایق روشنه!
دنا: خب بچهها، فکر کنم دیگه وقت امروز تموم شد. به من که خیلی خوش گذشت چون از دنیای زیر آب خیلی خوشم میاد!
رها: منم همینطور! بچهها یادتون باشه ماهیها برای سلامتی اکوسیستمهای آبی خیلی مهم هستند و ما باید ازشون محافظت کنیم تا بتونند توی محیط طبیعیشون راحت زندگی کنند
دنا: ماهیها بخش مهمی از زنجیرهی غذایی هستند. اونها به حفظ تعادل طبیعت کمک میکنند و برای میلیونها انسان منبع غذایی مهمی هستند. خب دانابات حالا که آخر برنامهاست اسم دوستامون رو میخونی؟
{اسم بچه}
رها: بچهها ممنونیم که برای ما سوالاتتون رو میفرستید. ما ایدهی پادکستهامون رو از شما میگیریم.
دنا: شما همیشه میتونید برای ما سوالاتتون رو بفرستید. کافیه برید به سایت ما یعنی داروگ کیدز دات کام. داروگ هم با دبلیوه.
رها: تا قسمت بعد
دنا و رها: مراقب سوالاتون باشید.